Laatst sprak ik een geïrriteerde moeder op het schoolplein. Zoonlief was zijn schoolboeken alweer vergeten. Moeder had de schoolboeken al drie keer naar school gebracht. Ook slaat hij al weken het ontbijt over en neemt hij zijn medicijnen niet op tijd in. Een probleem waar veel ouders tegenaan lopen. Je zou kunnen zeggen: ‘dat is zijn eigen verantwoordelijkheid inclusief de consequenties die daarbij horen’. In mijn omgeving zie ik veel ouders worstelen met het geven van verantwoordelijkheden aan kinderen en met het wel of juist niet oplossen van de (negatieve) consequenties ervan.

Over verantwoordelijkheid gesproken. Of je wil of niet, maar iedereen moet tegenwoordig zelf verantwoordelijk zijn voor zijn of haar eigen leven. Jong en oud, arm of rijk, ziek en gezond, dom of hoogbegaafd. Noem het maar op, alle burgers, iedereen moet het ‘gewoon’ zelf doen. Maar hoe vanzelfsprekend is dat eigenlijk? Wat is verantwoordelijkheid? Hoe bouw je aan verantwoordelijkheid? Is het biologisch aangelegd en waar ligt precies de grens tussen wel of niet verantwoordelijk zijn?

Hoe meer vanzelfsprekend het begrip verantwoordelijkheid is, des te moeilijker is het te duiden. De meest eenvoudige definitie is de verplichting om ervoor te zorgen dat iets goed verloopt. Dat iets goed verloopt is zeker niet vanzelfsprekend. Verantwoordelijkheid is iets wat je moet willen én kunnen. Bij willen gaat het om intrinsieke motivatie. Een studie doen omdat je ouders het willen is gedoemd te mislukken. Een baan die niet bevalt vreet energie en een partner die niet past is doodvermoeiend. Dat geldt eigenlijk voor alles in je leven. Bij kunnen gaat het niet alleen om verstand hebben van maar ook om vaardigheden zoals bijvoorbeeld logisch vooruit kunnen kijken en consequenties kunnen afwegen. Daarnaast spelen onder andere factoren als lef, doorzettingsvermogen en zelfvertrouwen een rol. Dat is de kracht die van nature wel of niet in mensen zit. Verantwoordelijkheid en verantwoordelijk zijn is dus niet iets dat vanzelfsprekend is. En toch krijgen we vaak verantwoordelijkheden toegewezen waar we eigenlijk niet klaar voor zijn. Verantwoordelijkheid en verantwoordelijk zijn is een optelsom van ratio, gedrag en emotie.

Iemand moet zijn handelen kunnen begrijpen met de daarbij behorende consequenties. Daar is kennis en ervaring voor nodig. Vervolgens moet iemand zijn gedrag kunnen controleren. Dat wil zeggen dat iemand bewust kan bepalen wat hij wel of niet doet. Daar is controle voor nodig. Tenslotte moet iemand in staat zijn om situaties emotioneel af te wegen. Daar is empathie voor nodig. Een kind dat niet voelt dat zijn ouders boos zijn wanneer hij zijn schooltas alweer vergeet? Of zijn het juist de ouders die steeds maar weer de consequenties ervan oplossen? Denk er eens over na. Je voelt hem al aankomen?

In een vertrouwde omgeving kunnen mensen oefenen met het opbouwen van verantwoordelijkheid door te experimenteren binnen veilige grenzen. Evident is dat ook de consequenties ervan zelf worden opgelost. Verantwoordelijkheid is op zich genomen niet biologisch aangelegd maar er zijn wel factoren die binnen de sfeer van de eigen kracht liggen. En die zijn dan wel weer biologisch aangelegd. Waar ligt nu precies de grens tussen wel of niet verantwoordelijk zijn? Ik raakte geïnspireerd door een strafrechter die dagelijks moet vaststellen of daders wel of niet verantwoordelijk mogen worden geacht voor de daden die ze hebben begaan. Daarbij worden ratio, (controle over) gedrag en emotie van daders zorgvuldig afgewogen. Ik ben vooral geschrokken van de conclusie dat veel mensen niet of nauwelijks in staat zijn om basale verantwoordelijkheden te dragen. Zoals bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid voor gezond leven, voor werk en inkomen en voor een respectvolle omgang met je medemens. Tsja, verantwoordelijkheid, makkelijker gezegd dan gedaan. Meer informatie of vragen over dit onderwerp? Vul het contactformulier in op: http://www.theempowerfactory.nl

Ed Balg